Cán cân thương mại là gì?
Cán cân thương mại hàng hóa bằng trị giá xuất khẩu trừ trị giá nhập khẩu hàng hóa của một nền kinh tế trong một kỳ thống kê, kết quả dương gọi là xuất siêu, kết quả âm gọi là nhập siêu.
Cán cân thương mại hàng hóa đo chênh lệch giữa trị giá xuất khẩu và trị giá nhập khẩu hàng hóa trong một kỳ. Xuất khẩu lớn hơn nhập khẩu là xuất siêu, nhập khẩu lớn hơn xuất khẩu là nhập siêu. Tại Việt Nam, Cục Thống kê (Bộ Tài chính) công bố chỉ tiêu này hằng tháng trong Báo cáo tình hình kinh tế - xã hội, trên cơ sở số liệu do Cục Hải quan tổng hợp từ tờ khai hải quan. Số liệu tháng công bố lần đầu là số ước tính và được soát xét lại ở các kỳ sau.
Theo báo cáo kỳ tháng 7/2026, xuất khẩu hàng hóa đạt 53,08 tỷ USD, tăng 25,0% so với cùng kỳ năm trước, nhập khẩu đạt 56,67 tỷ USD, tăng 41,4%, tháng 7 nhập siêu 3,59 tỷ USD. Lũy kế 7 tháng, xuất khẩu đạt 319,53 tỷ USD, tăng 21,7%, nhập khẩu đạt 340,05 tỷ USD, tăng 34,8%, cán cân thương mại nhập siêu 20,52 tỷ USD, trong khi cùng kỳ năm 2025 xuất siêu 10,35 tỷ USD. Cùng kỳ 7 tháng này, nhóm tư liệu sản xuất chiếm 94,1% kim ngạch nhập khẩu, khu vực có vốn đầu tư nước ngoài (kể cả dầu thô) chiếm 80,1% kim ngạch xuất khẩu.
Cán cân thương mại hàng hóa chỉ là một cấu phần của cán cân vãng lai trong cán cân thanh toán quốc tế do Ngân hàng Nhà nước công bố theo cẩm nang BPM6 của IMF. Cán cân vãng lai gồm bốn cấu phần: hàng hóa, dịch vụ, thu nhập, chuyển giao vãng lai. Hai chỉ tiêu còn khác về phương pháp giá: thống kê hải quan tính xuất khẩu theo giá FOB và nhập khẩu theo giá CIF, còn hàng hóa trong cán cân thanh toán tính theo giá FOB ở cả hai chiều, nên hai con số về cùng một kỳ không trùng nhau.
Công thức
Dạng văn bản (sao chép)
Cán cân thương mại = Trị giá xuất khẩu hàng hóa - Trị giá nhập khẩu hàng hóa
Trị giá xuất khẩu và trị giá nhập khẩu là kim ngạch hàng hóa qua biên giới trong kỳ, tính bằng USD theo thống kê hải quan: xuất khẩu theo giá FOB (chưa gồm phí vận tải và bảo hiểm quốc tế), nhập khẩu theo giá CIF (đã gồm hai khoản phí này). Hiệu số dương là xuất siêu, hiệu số âm là nhập siêu, giá trị tuyệt đối của hiệu số là quy mô xuất siêu hoặc nhập siêu. Kỳ tính có thể là tháng, lũy kế từ đầu năm hoặc cả năm. Công thức chỉ áp dụng cho hàng hóa, không bao gồm xuất khẩu, nhập khẩu dịch vụ.
Cách đọc
Đọc số liệu theo cặp: số tháng và số lũy kế từ đầu năm, kèm mức tăng, giảm so với cùng kỳ năm trước. Ví dụ kỳ tháng 7/2026: tháng 7 nhập siêu 3,59 tỷ USD, lũy kế 7 tháng nhập siêu 20,52 tỷ USD, đảo chiều so với mức xuất siêu 10,35 tỷ USD của cùng kỳ 2025, nguyên nhân số học là nhập khẩu 7 tháng tăng 34,8% trong khi xuất khẩu tăng 21,7%. Khi đọc cần đối chiếu thêm cơ cấu nhập khẩu (tư liệu sản xuất hay hàng tiêu dùng) và lưu ý số tháng là số ước tính do Cục Hải quan cung cấp đầu tháng kế tiếp, sẽ được soát xét khi tờ khai được tổng hợp đầy đủ.
Cán cân thương mại hàng hóa tháng mới nhất
Nguồn Cục Thống kê, số ước tính được soát xét lại kỳ sau - chuỗi xuất nhập khẩu đầy đủ
Sai lầm thường gặp
- Coi nhập siêu mặc nhiên là dấu hiệu xấu và xuất siêu mặc nhiên là dấu hiệu tốt. Ý nghĩa của con số phụ thuộc cơ cấu hàng hóa: 7 tháng năm 2026, tư liệu sản xuất chiếm 94,1% kim ngạch nhập khẩu, gồm máy móc thiết bị và nguyên nhiên vật liệu phục vụ các chu kỳ sản xuất, xuất khẩu sau đó.
- Nhầm cán cân thương mại hàng hóa với cán cân vãng lai hoặc cán cân thanh toán quốc tế. Cán cân vãng lai do Ngân hàng Nhà nước công bố còn bao gồm dịch vụ, thu nhập và chuyển giao vãng lai, nên một nền kinh tế nhập siêu hàng hóa vẫn có thể thặng dư vãng lai và ngược lại.
- So sánh số ước tính của tháng mới công bố với số đã soát xét của các tháng trước rồi kết luận về biến động. Số tháng công bố lần đầu là số ước tính và sẽ được điều chỉnh ở các kỳ sau.
- Tự cộng các số tháng đã công bố để ra số lũy kế. Do soát xét, tổng này có thể lệch với số lũy kế trong báo cáo mới nhất, số lũy kế công bố mới nhất mới là số nên trích dẫn.
- Bỏ qua chênh lệch phương pháp giá khi đối chiếu nguồn: thống kê hải quan Việt Nam tính nhập khẩu theo giá CIF, cán cân thanh toán tính theo giá FOB hai chiều, số liệu của nước đối tác về cùng một dòng thương mại cũng lệch vì lý do tương tự cộng với khác biệt ghi nhận xuất xứ.
- Đọc kim ngạch xuất khẩu như phần giá trị nền kinh tế trong nước giữ lại. Khu vực có vốn đầu tư nước ngoài chiếm 80,1% kim ngạch xuất khẩu 7 tháng năm 2026 và hàng xuất khẩu chứa tỷ lệ đầu vào nhập khẩu lớn, nên kim ngạch không đồng nghĩa với giá trị gia tăng trong nước.
Đặc thù Việt Nam
Trong Báo cáo tình hình kinh tế - xã hội hằng tháng của Cục Thống kê, cụm từ cán cân thương mại chỉ nói về hàng hóa, phần dịch vụ được công bố thành mục xuất, nhập khẩu dịch vụ riêng. Số liệu gốc do Cục Hải quan tổng hợp từ tờ khai và công bố định kỳ 15 ngày, hằng tháng trên customs.gov.vn, số tháng trong báo cáo thống kê là số ước tính và được soát xét ở các kỳ sau. Cơ cấu xuất khẩu Việt Nam có đặc thù là khu vực có vốn đầu tư nước ngoài chiếm tỷ trọng áp đảo, 80,1% kim ngạch 7 tháng năm 2026, nên biến động đơn hàng của khối này chi phối chiều của cán cân. Năm 2026 ghi nhận sự đảo chiều: 7 tháng nhập siêu 20,52 tỷ USD trong khi cùng kỳ 2025 xuất siêu 10,35 tỷ USD, với nhập khẩu tăng nhanh hơn xuất khẩu và tư liệu sản xuất chiếm 94,1% kim ngạch nhập khẩu. Trên thị trường ngoại hối trong nước, nhập siêu làm tăng cầu ngoại tệ, xuất siêu làm tăng cung ngoại tệ, đây là một trong các yếu tố Ngân hàng Nhà nước theo dõi khi điều hành tỷ giá.
Câu hỏi thường gặp
Xuất siêu và nhập siêu khác nhau thế nào?
Xuất siêu là trạng thái trị giá xuất khẩu hàng hóa lớn hơn trị giá nhập khẩu trong kỳ, nhập siêu là trạng thái ngược lại. Ví dụ tháng 7/2026 Việt Nam xuất khẩu 53,08 tỷ USD, nhập khẩu 56,67 tỷ USD, chênh lệch âm 3,59 tỷ USD nên báo cáo ghi nhập siêu 3,59 tỷ USD.
Nhập siêu có luôn bất lợi cho nền kinh tế không?
Không mặc nhiên. Ý nghĩa của nhập siêu phụ thuộc hàng nhập khẩu là gì: 7 tháng năm 2026, tư liệu sản xuất chiếm 94,1% kim ngạch nhập khẩu, phần lớn là máy móc thiết bị và nguyên nhiên vật liệu, loại nhập khẩu này thường đi trước các chu kỳ sản xuất và xuất khẩu tiếp theo. Ở chiều tác động, nhập siêu làm tăng cầu ngoại tệ và được ghi giảm trong cán cân vãng lai. Các báo cáo thống kê công bố con số kèm cơ cấu hàng hóa để người đọc đánh giá theo bối cảnh từng thời kỳ.
Cán cân thương mại liên hệ với tỷ giá ra sao?
Thương mại hàng hóa là một kênh tạo cung, cầu ngoại tệ: xuất khẩu mang ngoại tệ về, nhập khẩu cần ngoại tệ để thanh toán. Nhập siêu kéo dài làm cầu ngoại tệ từ thương mại lớn hơn cung, tạo sức ép tăng tỷ giá VND/USD, các dòng khác như vốn đầu tư nước ngoài, kiều hối, vay nợ có thể bù đắp phần chênh lệch. Ở chiều ngược lại, tỷ giá thay đổi làm thay đổi giá hàng xuất khẩu, nhập khẩu quy đổi, qua đó tác động trở lại kim ngạch hai chiều.
Vì sao con số của cùng một tháng thay đổi giữa các lần công bố?
Vì số công bố lần đầu là số ước tính. Với kỳ tháng 7/2026, báo cáo của Cục Thống kê ghi rõ số ước tính trị giá xuất khẩu, nhập khẩu do Cục Hải quan cung cấp ngày 02/8/2026. Khi tờ khai hải quan được tổng hợp đầy đủ, con số được soát xét và điều chỉnh ở các kỳ công bố sau, nên số lũy kế mới nhất có thể khác tổng các số tháng đã công bố trước đó.
Nguồn tham khảo
- Cục Thống kê, Bộ Tài chính (nso.gov.vn) - Báo cáo tình hình kinh tế - xã hội tháng 7 và 7 tháng năm 2026, mục xuất, nhập khẩu hàng hóa, công bố đầu tháng 8/2026. Báo cáo ghi rõ số liệu ước tính trị giá xuất khẩu, nhập khẩu hàng hóa tháng 7 do Cục Hải quan cung cấp ngày 02/8/2026.
- Cục Hải quan (customs.gov.vn) - Thống kê hải quan về xuất khẩu, nhập khẩu hàng hóa, công bố định kỳ 15 ngày và hằng tháng từ tờ khai hải quan, là nguồn số liệu gốc của chỉ tiêu cán cân thương mại hàng hóa.
- Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (sbv.gov.vn) - Số liệu cán cân thanh toán quốc tế lập theo cẩm nang BPM6 của IMF, trong đó cán cân vãng lai gồm bốn cấu phần hàng hóa, dịch vụ, thu nhập, chuyển giao vãng lai, hàng hóa tính theo giá FOB ở cả hai chiều.
- N. Gregory Mankiw, Principles of Economics, ấn bản thứ 7, Cengage Learning - Chương 31, Open-Economy Macroeconomics: Basic Concepts: xuất khẩu ròng bằng trị giá xuất khẩu trừ trị giá nhập khẩu và còn được gọi là cán cân thương mại, kèm khái niệm thặng dư thương mại, thâm hụt thương mại.